“Hljóðmynd af núinu” (english)
Viðtal við Finnboga Pétursson fyrir Kunst und Kirche 2/2006 - Gunnar Kristjánsson

“Sköpunarþemað er mjög sterkt í verkum Finnboga.” * Í verkinu Óður 1991 er vísun í Stóra hvell, listamaðurinn klippir á milli efnis og elds í dálítinn tíma þangað til það verður til rytmískt sjónrænt verk á myndbandi. Svo fer hann að klippa inn í það vatn, hann er að bæta  frumefnunum inn í þetta sjónræna ferli, eldur og vatn kemur fyrir og svo loftið. Í staðinn fyrir tvítaktinn er kominn þrítaktur og svo fer maður að sjá ljós og þá er komin mjög sterk vísun til sköpunar heimsins sjónrænt séð. Það er ákveðinn líftími í þessu verki eins og hver stjarna á sinn líftíma. Seinni hluti verksins er fólginn í því að maður fer afturábak í gegnum ferlið. Hann dregur út úr því ljósið og svo loftið. Og á endanum er allt orðið svart og líflaust, þetta eru endalokin, það verður eitthvert svarthol til. Tíminn skiptir miklu máli í verkunum hans, vegna þess að maður getur ekki upplifað verkið nema staldra við um stund því að verkið sýnir aldrei stöðuga mynd það er stöðug hreyfing, “hann er stöðugt að vinna með samspil tíma og rýmis.” **

Finnbogi Pétursson er í fremstu röð íslenskra myndlistarmanna, hann hefur sýnt verk sín vítt og breitt um heiminn og m.a. tekið þátt í sýningum í Þýskalandi. Finnbogi fæddist í Reykjavík 1959 og býr þar, ég lagði leið mína heim til Finnboga og átti við hann samtal um list hans. Fyrst spurði ég hann hvernig áhugi hans á listum hefði kviknað.

Áhugi minn á listum hefur alla tíð verið til staðar, ég hafði gaman af að teikna sem barn og þótti liðtækur á því sviði og sjálfsagt átti það sinn þátt í því að leið mín á í Myndlista- og handíðaskóla Íslands í Reykjavík, enda fór ég upphaflega þangað til náms í þeim tilgangi að læra grafík. Á þeim tíma voru tveir þekktir listamenn við skólann og höfðu mikil áhrif með kennslu sinni, það voru þeir Dieter Roth (f. 1930) og Hermann Nitsch (f. 1938). Báðir höfðu áhrif á mig og sýndu mér fram á að listin snýst um meira en teikningu.

Hvað höfðaði sérstaklega til þín í list Roths og Nitzsch?
Það var m.a. krafturinn í list þeirra, einnig tilviljunin í sköpuninni (Spontanäitätið), engar markalínur eru dregnar, listinni eru engin takmörk sett, möguleikar hennar eru ótakmarkaðir. Þótt ég væri ekki nemandi hjá Roth hafði hann mikil áhrif á nemendur skólans almennt, einnig Hermann Nitzsch sem fór með hóp nemenda úr skólanum til Þýskalands árið 1980 að mig minnir. Það munaði hársbreidd að ég kæmist í þá ferð en hún var lærdómsrík fyrir hópinn og reynslan skilaði sér til annarra. Nýlega kom ég í vinnustofu Roths í Basel og endurupplifði þá þessa tíma: notagildi hlutanna er umbreytt, allt fær nýja merkingu og er þaulhugsað.

Hvert lá leið þín eftir myndlistarnám í Reykjavík?
Eftir að ég lauk námi við Myndlista- og handíðaskólann í Reykjavík 1983 fór ég til Hollands og stundaði nám við Jan Van Eyck akademíuna í Maastricht  á árunum 1983-1985. Þar fann ég mína leið í listinni. Sá áhugi sem ég hafði haft sem barn á hljóði, rafmagni og hátölurum, jókst. Ég kynntist hljóðlist í Hollandi fyrir alvöru, þar var mun betra aðgengi að heimildum en heima á þeim árum og ég hellti mér út í þessa grein listarinnar. Reyndar hafði ég starfað með hópi í Reykjavík sem nefndi sig Bruni BB og sinnti aðallega uppákomum, ég var því ekki óvanur uppákomum í Hollandi þar sem mikið var um slíka hluti og ég tók virkan þátt í þeim. Hins vegar fannst mér einstökum nemendum of þröngur stakkur sniðinn í akademíunni, þeim var ráðlagt af prófessorum sínum að halda sig innan ákveðins ramma og gæta þess að fara ekki of vítt. Síðar hef ég séð að þetta var ekki farsælt fyrir alla nemendur, þeir áttu á hættu að staðna þegar frá leið enda hef ég séð að svo fór fyrir sumum þeirra, þeir lokuðust af og “máluðu sig út í horn”.

En þarna kynntistu hljóðlist?
Í Hollandi kynntist ég hljóðlist fyrir alvöru, áhuginn hafði alltaf verið fyrir hendi enda lék ég á ýmis hljóðfæri og ég hef tröllatrú á tónlist í uppeldi barna. Ein uppákoma er mér minnisstæð frá því ég var í Maastricht. Við fengum lánaða kaþólska kirkju, Dominikanakirkju, sem hafði verið afhelguð – var reyndar vígð aftur síðar og notuð um tíma. Þetta var um páska 1985. Við auglýstum í blöðunum eftir stólum og segulbandstækjum, við fengum með þessu móti 750 stóla og 25 segulbandstæki. Við gullmáluðum stólana og dreifðum þeim um kirkjuna. Ég sá um hljóðin og stjórnaði þeim frá altarinu þar sem segulbandstækin voru, ég líkti eftir trúarlegum hljóðum, gregoríanskum söng, tíbeskum barkasöng og öðrum trúalegum hljómi, gagngert eftir mynni. Hátalararnir voru í stólunum og mynduðu hljóðmynd eða öllu heldur hljóðumhverfi í kirkjunni.
Í verkinu Teikningar er eins og Finnbogi teikni ósýnilegar línur í loftið með því að nota 12 litla hátalara sem gefa frá sér handahófskennt hljóð, áhorfandinn veit aldrei hvaða hátalari tekur við næst, það er tilviljun háð. Ástæðan fyrir heitinu er að honum fannst að þegar tveir hátalarar kallast á af tilviljum eins og þeir teikni línur í loftið, einsog lína sem listamaður krassar með blýanti af handahófi. Þarna teiknar hljóðið ósýnilegar línur í loftið.

Síðan hefurðu fengist við hljóð.
Eftir að ég kom heim starfaði ég við sjónvarpsstöð í áratug, einkum við grafík, sinnti listinni þó einnig eftir bestu getu, en undanfarinn áratug hef ég eingöngu helgað mig listinni. Það hefur verið uppúr 1990 sem myndlistarhugsun mín mótast í þá veru sem hún er núna. Ég vinn mikið út frá symbolisma, og út frá grunnformunum: kassi, þríhyrningur og hringur en grunnform hljóðsins eru þau sömu: kassabylgja, þríhyrningsbylgja og sínusbylgja, – og noise eða suð sem hefur að geima allan tíðni skalann. Ég nota RGB sem er grunnljósformið eða  ljóslitaskalann. Ég nota millibylgjur, interferensbylgjur. Hljóðbylgjur hafa áhrif á ljósbylgjur og valda því að þær blikka í ákveðinni tíðni. Undanfarið hef ég reyndar fengist talsvert við vatn og eld, t.d. gárumyndarnir sem verða vegna hljóðsins: það myndar gárur úr ýmsum tíðnum, línur og mynstur.
Verkið Lína frá árinu á Nýlistasafninu 1991 er röð af 34 hátölurum, þráðbein 12 metra löng lína sem menn horfa á en þegar áhorfandinn gengur framhjá hátölurunum myndast brotin lína í huganum eða kúrva, þetta er landslag. ***

Lýstu fyrir okkur myndverkinu sem þú settir upp í Safni Ásmundar Sveinssonar.
Þar er um að ræða myndverkið “Sphere 2003” sem nú er í eigu austurrísks safnara.
Ég byrjaði á því að mæla egin tíðni rýmisins eða kúlunnar sem reynist vera um 55 rið (hz) og ákvað að vinna með tíðnirnar þar í kring, þe 50-60 hz. Í miðju rýminu (brennipunkti) kom ég fyrir skál á stöpli með u.þ.b. einum lítra af vatni í. Halogenpera inni í stöplinum lýsir í gegnum skálina og kastar hringlaga yfirborði vatnsins á hvolfþak kúlunnar. Bylgjurnar á yfirborðinu eru síbreytilegar eftir samblandi tíðnanna sem skella á því. Ég er að vinna með millibylgjur, interferance, sem lýsa sér þannig að ef ég er með t.d. 50 hz tón og spila 53 hz tón samhliða honum þá fæ ég 3 hz millitón sem er í raun þriðji tónninn, búinn til úr hinum tveimur.

Verk þitt við orkuver á hálendinu vakti nýlega mikla athygli.
Í verkum mínum kemur íslensk náttúra mjög sterkt í gegn, þótt ég sé ekki beinlínis að vinna með fjallgarð þá kemur hann fyrir í verkinu. Ég finn mikið fyrir náttúrunni, hún kemur mjög sterkt fyrir í verkum mínum. Verkið “Tíðni 2005” stendur við Vatnsfellsstöð, á leiðinni upp á Sprengisand. Þetta er manngeng 20 m löng steinsteypt “orgelpípa”, op hennar er 3 m á breidd Og 4 m á hæð. Hún mjókkar í 50 cm á breidd  x 250 m hæð í endann. Innst inni í pípunni er tóngjafi, flauta sem knúin er af norðanvindinum og gefur frá sér 50 hz tón, sama tíðni og riðstraumur sveiflast á og er því hjartsláttur hans. Verkið er nokkuð frá virkjuninni sjálfri en í sjónmáli við hana.
  
Á hundrað ára afmæli Nóbelsskáldsins Halldórs Laxnes settirðu upp hljóðverk í Borgarleikhúsinu í Reykjavík.
Verk “Samtal 2002” er tileinkað Nóbelsskáldinu Halldóri Laxness á aldarafmæli hans 2002 í tengslum við Listahátíð í Reykjavík og var sett upp í Borgarleikhúsinu á afmælisárinu. Ég fékk til liðs við mig Gunnlaug Björnsson stjörnufræðing til að finna fyrir mig stjörnukerfi sem væri í 100 ára fjarlægð frá jörðinni. Hann fann stjörnukerfi sem er í 99,4 ljósára fjarlægð frá jörðinni og heitir Draco Edasis. Gunnlaugur útvegaði mér hljóðmerki úr radio telescope frá stjörnukerfinu. þetta hljóðmerki er búið að vera tæp 100 ár á leiðinni til jarðarinnar eða alla ævi skáldsins. Þetta hljóð leiddi ég í hátalara sem sveiflast yfir höfði áhorfendans í gangi milli tveggja leiksviða í leikhúsinu. Gangurinn er einungis 1,50 cm breiður en lofthæðin er 8 metrar. Ég fékk upptöku af lestri skáldsins úr einu verka þess til að vinna með og ákvað að klippa út öll orðin og skilja einungis þagninrnar og andardráttinn eftir. Þögninni kom ég fyrir í sveiflandi hátalaranum er opnaði fyrir hljóðið í stjörnukerfinu í örskots stund öðru megin í ganginum en hinum megin fór hátalarinn yfir hljóðnema sem var hringtengdur í hátalarann og framkallaði “feedback” hljóð. Feedback eða hljóðspeglun nota ég til  áherslunnar á núið eða raunstundina, líðandi stund. Með því að blanda þessu hljóði saman við hljóðið frá stjörnukerfinu, með þagnir skáldsins sem tengilið milli alls tíma aldarinnar, náði ég að vinna með allt lífshlaup Halldórs Laxness.

Um hvað fjalla verk þín þegar á heildina er litið?
Verk mín eru hljóðmynd af núinu. Þau fjalla um tímann. Hvað er að gerast einmitt núna þegar hreyfingin á sér stað? Feed-back fyrirbærið er notað sem mjög ákveðinn tímaþáttur í verkinu.
Ég hef verið upptekinn við að eltast við hluti sem maður sér ekki en eru til staðar, svo sem útvarpsbylgjur, ljós og hljóð. Ég leitast við að ná þessu og móta úr því og beina eftir ákveðnum fyrirfram ákveðnum leiðum, sem ég vel, að ákveðnum stað í rýminu og með ákveðnum ráðum. Bylgjusendingar eru svo mikill partur af loftinu að við sæjum ekkert annað ef þær yrðu gerðar sýnilegar því að loftið er pakkað af þessum bylgjum.

Finnbogi nálgast þessi fyrirbæri út frá manneskjunni, hann reynir að túlka viðbrögð mannsins við þessum bylgjum. Úr umhverfinu, sem hann nemur, býr nann til nýtt umhverfi, m.a. úr eigin tilfinningum og hugsunum. Hann reynir að ná hljóðinu á þess eigin forsendum. Hann býr ekki til hljóð hér og hljóð hér, hann reynir að ná hljóðunum úr umhverfinu eins og þau eru, safna þeim saman svo að nýr tónn myndist. Hann sækist sífellt eftir nýjum og nýjum tegundum af hljóðnemum og gerir sér far um að læra meira og meira um virkni hljóðsins og jafnframt að gera sig eins óháðan ytri búnaði og mögulegt er.

* Friða Björk Ingvarsdóttir í útvarpsþættinum Í hljóði.

** Friða Björk Ingvarsdóttir, sama heimild.

*** Halldór Björn Runólfsson: Útvarpsþátturinn Í hljóði í mars 2002